Jenerasyon Z : sila a ki kenbe telefòn nan, èske l ap kenbe eleksyon an ?

Li dizè diswa, yon kote ant Delma ak Kafou. Kouran an fèk ale, men ekran an menm rete limen. Nan pla men yon jèn fi ki gen diznevan, lemonn ap defile : yon videyo konpa, yon mesaj vokal yon matant ki Miami. Epi, kache ant de story, yon fraz ki ap tounen san rete kounye a : « Nou pap vote vòlè ankò. » Li ezite, pous li rete anlè. Pou l pataje l, oswa pou l pa pataje l ?

Imajine jès sa a k ap repete plizyè santèn milye fwa, chak swa, nan tout peyi a. Petèt se youn nan kle eleksyon 2027 yo ou kenbe la a.

Yon jenerasyon ki prèske pa janm vote

Ayiti se yon peyi jèn, tèlman jèn nou bliye sa : apeprè mwatye popilasyon an gen mwens pase 25 an, dapre Nasyonzini. Jenerasyon Z, jèn ki fèt ant 1997 ak 2012 yo, grandi ant tranbleman tè ak tranbleman politik, ant moun k ap pati al lòt bò dlo ak jou kote pa gen moun ki ka soti. Dènye eleksyon prezidansyèl la te fèt an 2016 : anpil nan jèn sa yo te toujou lekòl primè oswa nan premye ane lekòl segondè. An 2027, se pou premye fwa y ap mete yon bilten nan ki.

Atik sa a p ap di yo pou ki moun pou yo vote. L ap poze yon lòt kesyon, ki pi gwo toujou : konbyen yo peze, tout bon vre ?

Pwa kantite a

Repons lan ekri klè nan tablo CEP yo. 5 novanm 2026, nouvo rejis elektoral la te gen 914 676 moun ki enskri. Ladan yo, 164 200 jèn ki gen 18 a 28 an : prèske 1 elektè sou 5. Mete moun 29 a 38 an yo ansanm ak yo, epi moun ki poko gen 39 an fè 40 % nan rejis la.

Epi pòt la poko fèmen : ou ka enskri jiska 20 me 2027.

Pou w konprann sa chif sa yo vo, fòk ou sonje 2016. Ane sa a, sou apeprè 6,2 milyon moun ki te enskri, mwens pase 1 sou 5 te vote : 18 %, apèn 1,1 milyon moun. Prezidan an te pase ak anviwon 590 000 vwa. Fè kalkil la : jèn ki poko gen 39 an e ki deja enskri jodi a, 368 723 moun, fè plis pase mwatye vwa sa yo. Nan yon peyi kote moun vote si piti, yon jenerasyon ki leve yon maten jiyè ka fè tout pronostik bay manti.

Twò jèn pou yo kandida ?

Sou afich yo, poutan, ou pa wè figi yo souvan. Lis preliminè CEP a te gen 8 885 kandida 5 novanm 2026. Se sèlman 690 ki te gen ant 18 ak 30 an : 7,8 %. Yo se 1 elektè sou 5, men mwens pase 1 kandida sou 12.

Lalwa eksplike yon pati nan twou sa a : fòk ou gen 35 an pou w kandida prezidan, 30 an pou sena, 25 an pou depite. Men kote pòt la ouvè, nan meri yo e sitou nan seksyon kominal yo, jèn yo deja ap avanse : nan ASEC, prèske 1 kandida sou 7 poko gen 31 an. Se depi anba, toupre katye yo, yon jenerasyon souvan kòmanse antre nan lavi piblik.

Pouvwa a nan pla men w

Ann tounen bò ekran ki limen nan fènwa a. Ayiti te gen apeprè 4,7 milyon moun ki itilize entènèt ak 2,95 milyon pwofil aktif sou rezo sosyal nan mwa oktòb 2025, dapre DataReportal. Nan foul nimerik sa a, jenerasyon Z lakay li. WhatsApp, TikTok, Facebook, Instagram : li konnen kòd yo, ritm yo, pyèj yo.

Konesans sa a deja fè prèv li. Nan mwa out 2018, yon sèl foto sou Twitter, yon nonm ki bande je l, ki kenbe yon katon « Kot kòb Petwo Karibe a ? », lanse #PetroCaribeChallenge la. Nan kèk jou, plizyè milye jèn repete kesyon an sou tout rezo yo, anvan yo pote l jous devan Lakou siperyè dè kont lan, epi nan lari. Kesyon an vin tounen yon bagay pèsonn pa t ka fè tankou yo pa wè : an 2019, Lakou a pibliye rapò odit li yo sou fason yo te itilize lajan PetroCaribe a, e tout peyi a li yo, diskite sou yo. Yon jenerasyon ki te gen yon telefòn nan men l te mete rann kont nan mitan deba nasyonal la.

Jodi a, se yon lòt mo dòd k ap sikile de telefòn an telefòn, menm sa ki t ap defile sou ekran jèn fi Delma a : « Nou pap vote vòlè ankò ». Yon ti fraz kout, fasil pou pataje, ki di jan moun bouke. Men yon eslogan peze sèlman sa ou mete dèyè l : fè, dokiman, kesyon ki klè. Se la done piblik yo chanje tout bagay.

An 2027, fòs sa a ka sèvi ankò, e fwa sa a anvan vòt la. Dekrè elektoral la mande tout kandida ki te jere lajan Leta pou yo bay yon sètifika dechaj ak yon deklarasyon patrimwàn. Kiyès ki te deja gen pouvwa nan men l ? Kisa l te fè avè l ? Èske l te rann kont ? Kesyon sa yo, lè yo poze yo an piblik, lè yo pataje yo, lè yo fè yo vire de katye an katye, ka peze pi lou pase nenpòt afich. Mande tout moun ki te gouvène rann kont, kèlkeswa kan yo : se petèt kanpay ki pi itil yon jenerasyon ka mennen.

Lè pitit yo edike paran yo

Nou kwè politik pase depi anwo rive anba, depi paran rive nan pitit. Se sèlman mwatye istwa a. Ozetazini, chèchè Michael McDevitt ak Steven Chaffee obsève an 2002, lè adolesan etidye e diskite sou eleksyon lekòl, se paran yo ki kòmanse chèche plis enfòmasyon e patisipe plis. Yo rele sa enfliyans « ki soti anba monte anwo », trickle-up.

Ann Ayiti, sèn sa a ap jwe deja chak jou. Se pitit gason an ki ranje telefòn manman l, pitit pitit fi a ki li mesaj vokal granpapa l fò, nyès la ki ranpli yon fòmilè sou entènèt pou tout fanmi an. Wòl dous sa a ka vin tounen yon wòl sitwayen :

1. verifye si paran yo ak granparan yo enskri, epi si yo poko enskri, akonpaye yo jous nan sant enskripsyon an ak kat idantifikasyon yo ;
2. montre yo kalandriye elektoral la ak dat ki konsène yo ;
3. chèche ansanm kandida komin yo ak seksyon kominal yo ;
4. kase fo nouvèl la anvan li fè tout fanmi an.

Se pa pou w dikte yon vòt, men pou w bay moun ou renmen yo libète pou yo vote byen enfòme.

Yon min enfòmasyon ki ouvè pou tout moun

Jenerasyon anvan yo te konn vote je fèmen, selon afich ak sa moun di nan lari. Jenerasyon sa a gen yon richès ki pa t janm egziste : janm genyen otan enfòmasyon elektoral piblik ann Ayiti.

• Sit CEP a (cephaiti.ht) : kominike, dekrè elektoral, Konstitisyon amande a, kalandriye.
• Tablo kandidati CEP a : kantite kandida pa pòs, laj yo, sèks yo, depatman yo.
• Tablo enskripsyon elektè CEP a : moun ki enskri pa laj, pa sèks ak pa depatman.
• Sou Vwapèp, tout sa yo ranmase ansanm epi yo mete ajou plizyè fwa pa jou : elektè ki enskri yo, kandida yo, kalandriye a ak bilten ou, ki montre tout kandida zòn ou, depi prezidan rive nan ASEC.
• Asistan Vwapèp la reponn kesyon w yo an kreyòl, an franse oswa an anglè, apati tèks CEP yo : poze l yon kesyon.

Konte a rebou

• 15 novanm 2026 : fen enskripsyon an liy kandida pou prezidans, sena ak depite.
• 30 novanm 2026 : fen enskripsyon kandida pou meri, CASEC ak ASEC.
• 20 me 2027 : rejis elektoral la fèmen. Apre sa, li ap twò ta pou w enskri.
• 15 avril rive 17 jiyè 2027 : kanpay elektoral.
• 18 jiyè 2027 : premye tou.
• 4 oktòb 2027 : dezyèm tou ak eleksyon lokal yo.

E jèn fi Delma a ?

Swa sa a, ann imajine li te pataje eslogan an, men li pa t rete la. Li louvri lis kandida komin li, li chèche konnen kiyès ki te deja gouvène, epi li voye tout bay kouzin li, vwazen li, manman l. Yon ti jès piti. Men se ti jès piti konsa, yon jenerasyon antye ki repete yo, ki konn fè gwo chanjman fèt.

Jenerasyon Z pa bezwen pou yo ba l lapawòl : li deja genyen l, nan pwent dwèt li. 2027 ap di sa l fè avè l.

Vwapèp se yon inisyativ sitwayen endepandan, ki pa gen lyen ak CEP, ak okenn pati ni ak okenn kandida. Chif kandida yo soti nan lis preliminè CEP a, ki poko valide. Sondaj Vwapèp yo montre opinyon moun ki patisipe ladan yo, yo pa reprezante tout elektè yo.

Sous : CEP, tablo enskripsyon elektè yo ak tablo kandidati yo (5 novanm 2026) ; CEP, kalandriye elektoral 28 oktòb 2026 ; Lwa konstitisyonèl amande a, atik 91 ak 96 ; Dekrè 6 oktòb 2026 ki revize dekrè elektoral la, atik 153 ; Lakou siperyè dè kont ak kontansye administratif (CSC/CA), rapò odit sou fon PetroCaribe a (31 janvye ak 31 me 2019) ; DataReportal, Digital 2026: Haiti ; rezilta eleksyon prezidansyèl 20 novanm 2016 (patisipasyon 18,11 %) ; Nasyonzini, World Population Prospects 2024 ; M. McDevitt ak S. Chaffee, « From top-down to trickle-up influence », Political Communication, 2002.